گروه 1- طرحهای آثار باستانی و ابنيه اسلامي:
اين طرحها از ساختمانها و کاشيکاريها و اشکال هندسی و تزئينی بناها الهام
گرفته شده است. در طول تاريخ طراحان فرش در طرحهای اصلی دخل و تصرفاتی کرده
و طرحهای فرعی را بوجود آورده اند. معروفترين اين آثار عبارتند از مسجد
شيخ لطف الله، محرابی کوفي، مسجد کبود، مقبره شيخ صفي، سردر امامزاده
محروق، گنبد قابوس، مسجد شاه اصفهان، تخت جمشيد، طاق بستان، طاق کسري(ايوان
مدائن)، و زيرخاکي.
گروه 2- طرحهای شاه عباسي:
اساس اين طرح را گلهای طراحی شده خاصی تشکيل می دهند که به نام شاه عباسی
مشهور شده است. اين گلهای تجريد يافته، ضمن شاخه و برگها و گاه اسليمی ها و
ختائی ها در متن و حاشيه فرش، نقشه اصلی را تشکيل می دهند. به گروههای
فرعی طرح اصلی نامهای ، افشان ، لچک ترنج، ترنجدار، درختي، جانوري، شيخ
صفي، طره دار سلسله ای ، شاه عباسی تصرفي، ترنجی طره دار، بوته ای و لچک
ترنج کف ساده ، داده شده است.
گروه 3- طرحهای اسليمي:
شکل اصلی اين طرح را شاخه های دورانی در ميان برگها تشکيل می دهد. اين
شاخه ها، تجريد يافته طرح درخت می باشند. اسليمی انواع بسيار زياد دارد و
معمولا در بيشتر قالبها اين طرح تکرار می گردد اما در بعضی فرشها اين طرح
مسلط است.
معروفترين
اسليمی ها ، اسليمی دهن اژدر است. در اين نوع اسليمی انتهای هر شاخه به دو
بخش متقارن منشعب می گردد و بصورت فکين اژدها نشان داده می شود و روی ساقه
شاخه ها جوانه هايی در نقاط مختلف تزئين شده است که بيشتر اين جوانه ها را
اسليم می نامند. شايد کلمه اسليمی از اسليم به معنای جوانه باشد و شايد هم
اين لغت مصغر اسلامی باشد و می دانيم که در هنرهای اسلامی از اين طرح
بسيار استفاده شده است. اين طرح نيز به لحاظ تغييرات و دخل و تصرف ها به
گروههای فرعی بسيار تقسيم شده است. مانند اسليمي، اسليمی بندي، اسليمی
شکسته، اسليمی دهان اژدر، اسليمی لچک ترنج، اسليمی ترنجدار و اسليمی ماري.
گروه 4- افشان: با
آنکه در طرحهای فرش معمولا کليه اجزا و اشکال، به هم پيوسته و مرتبط
هستند، گفتی قلم نقاش از هنگام شروع طرح تا پايان آن تحرک و ارتباط خود را
قطع نساخته است ولی طرح افشان به اين صورت است که گل وبرگها و شاخه ها بطور
پراکنده و بدون پيوستگی با يکديگر در متن فرش افشانده شده اند. به همين
علت است که اصل چنين طرحی را افشان ناميده اند. اما در طرح افشان نيز تنوع و
تغيير زيادی داده شده است و طرحهای فرعی بسياری از آن منشعب گشته است.
مانند افشان اسليمي، افشان ختائي، افشان بندي، افشان شکسته، افشان گل
اناري، افشان شاه عباسي، افشان شاخه پيچ، افشان دسته گل، افشان حيوان دار و
افشان ترنجدار.
گروه 5- اقتباسي: بعضی از اين طرحها به نقشه های محلی و بومی مناطق مرزی ايران مربوط می باشد.
گروه 6- بندی :
منظور از استعمال واژه بندی اين است که يک قطعه کوچک از يک طرح در سرتاسر
فرش چه از جهت طول و چه از سمت عرض تکرار گردد. چون اين قطعات در مرحله
تکرار بهم می پيوندند، آنرا بند بندی يا واگره می نامند.
نامهای
فرعی اين گروه عبارتند از بندی اسليمي، بندی پيچک ، بندی شکسته ، بندی
کتيبه ای ، بندی مستوفی ، بندی ورامين يا ميناخاني، بندی قالب خشتی يا
لوزي، بندی ترنجدار ، بندی درختی ، بندی قابقابی ، بندی شير شکری يا
بازوبندي، بندی سروی ، بندی آدمکی يا ملانصرالدين ، بندی بختياری ، بندی
مجلسی ، بندی خوشه انگوری ، بندی شاخه گوزن حيواندار ، بندی خاتم شيرازی و
بندی دسته گل.
گروه 7- بته اي:
طرح بته ای تجريد يافته درخت سرو است. بته های سرکج فرش ايران که به بته
جقه شهرت يافته است. در طرحهای بته ای به اندازه و اشکال مختلف به چشم می
خورد. معروفترين طرحهای بته ای عبارتند از بته جقه ، بته شاخ گوزن ، بته
ترمه ، بته سرابندی ، بته خرقه اي، بته قلمکار اصفهان ، هشت گل، بته
کردستانی يا هشت بته ، بته مير شکسته، بته لچک ترنج ، بته سنندج، بته
افشاری و بته بازوبندی و بوته بادامي.
گروه 8 – درختي:
با وجودی که در طراحی فرش اساس کار را شاخه و برگها تشکيل می دهند ولی در
طرحهای درختی سعی شده است تا وجه تشابه زياد با طبيعت حفظ گردد. طرحهای
معروف درختی اينطور نامگذاری شده اند: درختی جانوری يا حيوان دار، درختی
سبزيکار يا آب نما، درختی ترنجدار ، درختی سروی و درختی گلداني.
گروه 9- ترکمن يا بخارا :
طرح فرشهای ترکمن از لحاظ هندسی و شکستگی خطوط در رديف طرحهای ايلی و خاص
مردم کوچ نشين است که بطور ذهنی و بدون نقشه بافته می شود. ترکمنی قاب
يمونی ، ترکمنی شانه اي، ترکمنی غزال گز(چشم آهو)، ترکمنی آخال، ترکمنی
چهار قاب، ترکمنی خورجينی و ترکمنی قاشقی طرحهای فرعی اين طرح را تشکيل می
دهند.
گروه10- شکارگاه:
مشخصاتی که در مورد طرحهای درختی ذکر شده در طرحهای شکارگاه نيز وجود دارد
، اما در اغلب طرحهای شکارگاه ، حيوانات وحشی در حال شکار نقش بسته شده
است. گروههای فرعی اين طرح عبارتند از : شکارگاه درختي، شکارگاه ترنجدار،
شکارگاه قابي، شکارگاه لچک ترنج و شکارگاه سراسري.
گروه 11- قابي: اين طرح از قابهای چند ضلعی بوجود آمده است و از گروهای فرعی آن قابی اسليمي، قابی قرآنی کرمان يا ستونی را می توان نام برد.
گروه 12- گلفرنگ:
طرح گلفرنگ ترکيبی است از طرحهای اصيل ايرانی با گلهای طبيعی ، مخصوصا گل
سرخ. در اين نوع قالی از رنگهای تند و روشن مخصوصا رنگهای سرخ استفاده می
شود.
گروههای
فرعی اين طرح را گل سرخ (لچک ترنج) ، گلفرنگ بيجار ، گلفرنگ بيجار ،
گلفرنگ مستوفي، گلفرنگ ترنجدار، گلفرنگ دسته گلو گلفرنگ گل و بلبل تشکيل می
دهند.
گروه 13- گلداني:
درطرح گلدانی اغلب شکل گلدان در اندازه های مختلف به چشم می خورد. گاه يک
گلدان بزرگ پر از گل تمام فرش را می پوشاند. گاه چندگلدان کوچک بطور متقارن
در اطراف متن و يا دنبال هم سرتاسر متن را فرا می گيرد.
گروههای
فرعی اين طرح عبارتند از : گلدانی ختائي، گلدانی دوطرفه، گلدانی محرابي،
گلدانی سراسری ، گلدانی ظل السلطان(گل وبلبل) ، گلدانی حاج خاتمی ، گلدانی
تکراری ، گلدانی لچک ترنج و گلدانی يکطرفه.
گروه 14- ماهی درهم:
اين طرح در رديف طرحهای بومی و ايلی است. بافت آن مانند ساير طرحهای هندسی
ذهنی است و از روی نقشه بوجود نيامده است. خوشبختانه زيبايی اين طرح ،
طراحان فرش را برآن داشته است که آنرا بصورت يک طرح منظم و مدون و با حفظ
ويژگيهای قديمی آن ، پياده نمايند.
اين
طرح در بيرجند(يکی از شهرهای استان خراسان) بافته می شده و به تدريج به
ساير مناطق فرشبافی ايران راه يافت. چنانکه امروز از شرق تا غرب و همچنين
در نواحی مرکزی ايران يعنی از استان خراسان تا آذربايجان و همدان و اراک
رواج پيدا کرده است. گروه
فرعی منشعب از آن عبارتند از : ماهی هرات ، ماهی فراهان و زنبوري، ماهی
سنه يا کردستان ، ريزه ماهی يا خرده ماهی و ماهی درهم بندي.
گروه 15- محرابي:
طرح اصلی محرابی از طرح محراب الهام گرفته شده است و تزئيناتی از قبيل
قنديلها و ستونها و سرستونها و گل و برگها به آن اضافه شده است.
گروههای فرعی اين طرح بنامهای محرابی درختی ، محرابی گلدانی ستونی محرابی قنديلی ، محرابی گلدانی و محرابی دورنما شهرت دارد.
گروه 16- محرمات : طرح
محرمات به طرحهايی در فرش اطلاق می گردد که قطعاتی از يک نقشه در طول فرش
تکرار می گردد و عرض فرش در متن به چند رديف تقسيم می گردد و هر رديف آن از
رنگ و طرح مشخص از ابتدا تا انتهای فرش ادامه پيدا می کند و بطور راه راه
ترسيم می گردد. اين طرح در بعضی از نقاط ايران به نام قلمدانی مشهور است.
گروه های فرعی طرح محرمات عبارتند از قلمدانی سراسري، گل ريز با زمينه
يکرنگ و بته با زمينه الوان.
گروه 17- هندسي: دراين طرح از انواع اشکال هندسی استفاده می شود، معمولا خطوط زاويه دارند و بطور دورانی و قوسی شکل حرکت نمی نمايند.
گروههای
فرسی مهم اين طرح عبارتند از: هندسی بندی قابي، هندسی ترنجدار، هندسی
محرمات ، هندسی لچک ترنج (شاخه شکسته)، هندسی کف ساده ، هندسی خطائي، هندسی
ستاره(موزاييک)، هندسی خاتم شيرازی و هندسی جوشقاني.
گروه 18- طرحهای ايلی :
اين طرحها از قديمی ترين و اصيل ترين طرحها در فرشبافی ايران بوده است
ومخلوق ذهن قاليبافان بومی است. طبيعت و محيط زندگی آنها به ساده ترين شکلی
در طرح اين فرشها منعکس شده است. از نقشه های منظم و مدون پيروی نمی شود و
دارای زيبايی دلپسندی است.
طراحان فرش اين طرح را از منطقه ای به منطقه ديگر منتقل کرده اند چنانکه از غربی ترين نقطه ايران به شرقی ترين منطقه راه يافته است.
گروههای
فرعی اين طرحها اغلب منسوب به مناطقی است که طرح ابتدا در آنجا رواج پيدا
کرده است و يا به نام اشخاصی است که دارای نفوذ محلی بوده اند و يا سفارش
بافت آن را داده اند. نامهای معروف و قديمی اين گروه عبارتند از هيبت لو
(مربوط به فارس و آباده) ، قشقايی بته ، افشاري، خاتوني، اردبيل، مزلقان ،
خمسه ، ساوه، تفرش، هريس، مهربان، گوراوان، زنجان و مشکين شهر، بختياري،
کردي، يلمه، گبه(خودرنگ) ، سيستان، فردوس، سالارخاني، يعقوب خاني، سنگ
چوبي، علی ميرزائي، جان بيگي، جانمازي،جوين، موسی آباد، بلوچستان، ويس،
قرجه، سنه و دسته گل.
گروه 19- تلفيقي:
علاوه بر طرحهای نامبرده بالا که هريک برای خود دارای نامهای مشخص و معين
می باشند و تاريخچه قابل توجهی دارند به مرور زمان طرحهای ديگری هم از
ترکيب و تلفيق دو يا چند طرح بوجود آمده است.
از
گروههای فرعی اين گونه طرحها می توان طرحهای شاخه پيچ ترنجدار، سلسله ای
ترنج دار، تلفيقی لچک ترنج، گلدانی بند اسليمي، تلفيقی قاب فابي، تلفيقی
دورنما، تلفيقی ترنجی دسته گل، تلفيقی سبزی کار، تلفيقی ترنجدار، تلفيقی
ترنجی کف ساده، تلفيقی لچک ترنج کف ساده، تلفيقی لچک ترنج سبزی کار کف ساده
وتلفيقی بندی دسته گل را نام برد.
http://www.thefirstgift.com
http://www.thefirstgift.com/shop
http://www.thefirstgift.com/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=201
